معاون سازمان حفاظت محیط زیست ایران اعلام کرد که در سال‌های اخیر و در نواحی جنوبی دریای خزر تراز آب تا حدود ۱۸ سانتیمتر کاهش یافته و این مسئله موجب کاهش عمق تالاب‌های ساحلی نیز شده است.

An Iranian fisherman pulls in his almost empty net after an unsuccessful fishing trip in the Caspian Sea in Koshk Estalkh village near the northern port city of Bandar-e Anzali on November 1, 2013. An environmental expert in Iran, told Isna news agency on October 2013 that 90 percent of the Caspian Sea fish has been decimated because of destruction of some parts of forests nearby. AFP PHOTO/BEHROUZ MEHRI / AFP PHOTO / BEHROUZ MEHRI

بر خلاف پیش‌بینی‌های اعلام شده که خبر از افزایش ۷۰ تا ۸۰ سانتی‌متری تراز آب دریای خزر تا سال ۲۰۲۰ می‌داد، از سال ۲۰۰۶ به طور متوسط سه تا پنج سانتی‌متر تراز آب این دریاچه کاهش یافته است.

با این حال بیشترین کاهش تراز آب متوجه نواحی جنوبی دریای خزر، بخش متعلق به ایران بوده است.

به گفته پروین فرشچی، معاون دریایی سازمان حفاظت محیط زیست، تاکنون تئوری‌های گوناکونی در رابطه با دلایل نوسانات آب دریای خزر مانند چشمه‌های کف دریا، حرکات تکنوتیکی صفحه‌های کف دریا، خشک شدن دریای آرال و فعالیت‌های بشری مانند احداث سدها و ایجاد خلیج قره بوغاز و تغییرات بالانس آب دریا و تعادل ورودی آبها به دریا و خروجی از طریق تبخیر ارایه شده است.

علاوه بر این با توجه به اینکه بیش از۸۰ درصد از آب دریای خزر از رودخانه ولگا تأمین می‌شود و از آن جایی‌ که آب‌دهی این رودخانه از سال ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۴ میلادی به‌طور کلی پایین‌تر از حد طبیعی گزارش شده است، کاهش تراز آب در سال‌های اخیر ناشی از خشکسالی در حوضه آبریز دریای خزر و کاهش ورودی رودخانه ولگا ارزیابی می‌شود.

دریای خزر در میان پنج کشور ایران، قزاقستان، روسیه، ترکمنستان، و آذربایجان احاطه شده است که ۱۳۰ رودخانه کوچک و بزرگ آن را تغذیه می‌کنند و مهم‌ترینش رودخانه ولگا است. این رودخانه بیش از ۸۰ درصد آب شیرین خزر را تأمین می‌کند. دریای خزر هیچ خروجی به اقیانوس‌های آزاد ندارد و به همین دلیل یک اکوسیستم دریایی بسیار منحصر به‌فرد است.

حجم آب دریای خزر به‌طور کلی در ۱۸ سال اخیر روند کاهشی داشته که این روند در ۸ سال اخیر از شدت بیشتری برخوردار بوده است.

پیامدهای کاهش تراز آب دریای خزر

آن طور که پروین فرشچی می‌گوید، نوسانات آب دریای خزر می‌تواند باعث بروز سیل در مناطق پست سواحل شمالی آن شود و مناطق تحت بهره برداری نفت و گاز در مناطق ساحلی به خصوص چاه‌های نفت رها شده در سواحل شمالی دریای خزر را مورد تهدید آلودگی قرار دهد. همچنین این نوسانات موجب اثرات منفی بر آب آشامیدنی خواهد شد.

پایین رفتن تراز دریای خزر پیامدهای دیگر نیز در بر خواهد داشت از جمله افزایش غلظت شوری و پس‌روی آب و رودهایی که در پی سال‌ها نیاز به لایروبی دارند.

علاوه‌ براین، مصطفی ارگون دبیراجرایی شبکه علم و فناوری کشورهای اسلامی در کارگاه آموزشی تغییر اقلیم و دریای خزر که هم‌اکنون در تهران در حال برگزاری است دریای خزر را مستعد بروز سونامی عنوان کرد.

A picture taken on April 9, 2011 shows Caspian Stream tanker near the Russian LUKOIL ice-resistant fixed platform LSP-1, built at the Astrakhansky Korabel shipyard, intended to drill and operate wells and collect and pre-treat reservoir content at Korchagin's oil field in the Russian sector of the Caspian Sea some 180 km outside Astrakhan. The fields productivity of oil and gas condensate will peak at 2.3 million tonnes oil and 1.2 bcm gas per year. AFP PHOTO / MIKHAIL MORDASOV / AFP PHOTO / MIKHAIL MORDASOV

بر اساس تحقیقات انجام شده اگر سطح آب دریاها را صفر در نظر بگیریم امروزه سطح آب دریای خزر منفی ۲۸ است، در حالی که در گذشته مثبت ۱۰۰ بوده است که علت آن می‌تواند تغییر اقلیم باشد.

به گفته مصطفی ارگون، سطح آب دریای خزر در گذشته بالاتر از تمام دریاها بوده و آب آن به دریای سیاه، مرمره و اژه می‌ریخته است. اما امروز برعکس شده و سطح آب دریای خزر پایین‌تر از سطح آب تمام دریاهای جهان قرار دارد.

او درباره احتمال بروز سونامی هشدار داد و گفت، در مورد حوضچه‌های آبی دریای خزر، سیاه و مدیترانه تحقیقات و مطالعات زیادی انجام داده و نتایج نشان می‌دهد برخی از زلزله‌هایی که در ایران و ترکیه رخ می‌دهد ناشی از رسوب‌گذاری دریای خزر و حرکت و فشار صفحات تکتونیکی کف این دریا است.

البته وقوع زلزله در خزر بستگی به مرکز زلزله دارد که اگر در خشکی باشد سونامی رخ نخواهد داد. با این حال به علت صفحات گسترده رسوبی در دریای خزر نسبت به دیگر دریاها مثلاً دریای سیاه، احتمال وقوع زلزله و سونامی در اطراف دریای خزر زیاد است.

برخی از کارشناسان معتقدند دریای خزر به عنوان بزرگترین آبگیر بسته زمین و همچنین حجم و عمق آن با دریاهای اقیانوسی مثل دریای سیاه، دریای بالتیک و دریای زرد قابل قیاس است.

مهدی زارع رئیس مرکز پیش بینی زلزله ایران گفته نتیجه بررسی‌ها در مورد ظرفیت خطر وقوع سونامی در سواحل جنوبی دریای خزر، بیانگر آن است که حداکثر ارتفاع امواج سونامی احتمالی در سواحل جنوب غربی دریای خزر در گیلان به ۵ متر ممکن است برسد.

با این حال بحث بر سر سونامی خزر همواره محل تردید بوده است و این پدیده تا کنون در سواحل شمالی ایران سابقه نداشته است.

بیشتر بخوانید: دریای خزر شبیه دیروز نیست